Η «Τετράς η Ξακουστή του Πειραιά» (ή Ξακουστή Τετράδα του Πειραιά) υπήρξε το πρώτο επίσημο, αμιγώς ρεμπέτικο μουσικό σχήμα στην Ελλάδα. Δημιουργήθηκε το καλοκαίρι του 1934 και, παρά τη σύντομη διάρκεια της κοινής τους πορείας, κατάφερε να βγάλει το μπουζούκι από το περιθώριο και τους τεκέδες, επιβάλλοντάς το στα επίσημα λαϊκά πάλκα και τη δισκογραφία.
Το σχήμα εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην ξύλινη παράγκα του ΜάνDefault (ή τεκέ του Σαραντόπουλου) στην Ανάσταση του Πειραιά και το αποτελούσαν τέσσερις εμβληματικές προσωπικότητες, καθένας με τη δική του ξεχωριστή ιστορία και στυλ:
1. Τα Μέλη της Τετράδας
• Μάρκος Βαμβακάρης (Ο «Πατριάρχης»): Καταγόμενος από τη Σύρο, ήταν η ηγετική μορφή, ο κύριος συνθέτης και ο βασικός τραγουδιστής του σχήματος. Με το στιβαρό, δωρικό του παίξιμο και τη βραχνή, μάγκικη φωνή του, έθεσε τις βάσεις για το κλασικό πειραιώτικο ρεμπέτικο.
• Γιώργος Μπάτης (Ο «Βασιλιάς των Τεκέδων»): Πειραιώτης στην καταγωγή, μεγαλύτερος σε ηλικία, ήταν ο «δημοσιογράφος» της παρέας και ένας αυθεντικός τύπος του λιμανιού. Έπαιζε μπαγλαμά και μπουζούκι, ήταν ιδιοκτήτης τεκέ (του περίφημου «Ζορζ Μπατέ») και λειτουργούσε ως ο ανεπίσημος μάνατζερ και οργανωτής του σχήματος χάρη στο χιούμορ και την επικοινωνιακή του προσωπικότητα.
• Στράτος Παγιουμτζής (Ο «Κτενάς»): Πρόσφυγας από το Αϊβαλί, εργαζόταν ως λιμενεργάτης στον Πειραιά. Διέθετε μια μοναδική, κρυστάλλινη και γεμάτη συναίσθημα φωνή, η οποία αποτέλεσε το πρότυπο για όλους τους μετέπειτα μεγάλους λαϊκούς τραγουδιστές.
• Ανέστης Δελιάς (Ο «Αρτέμης»): Ο νεότερος της παρέας, πρόσφυγας από τη Σμύρνη και γιος σαντουριέρη. Ήταν μουσική ιδιοφυΐα με εξαιρετική δεξιοτεχνία στο μπουζούκι και την κιθάρα, φέρνοντας τις εκλεπτυσμένες μικρασιάτικες μελωδίες και τα «γυρίσματα» στην πειραιώτικη ζυγιά.
2. Η Δράση και η Καινοτομία τους
Πριν από το 1934, οι μπουζουξήδες έπαιζαν κυρίως μοναχικά ή σε κλειστούς, ημιπαράνομους χώρους (τεκέδες). Η Τετράδα άλλαξε τα πάντα:
• Το Πρώτο Λαϊκό Πάλκο: Ανέβηκαν όλοι μαζί όρθιοι ή καθισμένοι σε μια εξέδρα, δημιουργώντας τη σύγχρονη έννοια της «ορχήστρας» στο λαϊκό πάλκο.
• Η Καθιέρωση της «Ζυγιάς»: Καθιέρωσαν τον συνδυασμό δύο μπουζουκιών (Βαμβακάρης, Δελιάς), ενός μπαγλαμά (Μπάτης) και μιας δυνατής φωνής (Παγιουμτζής).
• Τεράστια Εμπορική Επιτυχία: Η κοσμοσυρροή στην Ανάσταση του Πειραιά ήταν πρωτοφανής. Άνθρωποι από όλες τις κοινωνικές τάξεις –ακόμα και η αστική τάξη της Αθήνας– κατέβαιναν στον Πειραιά για να τους ακούσουν, σπάζοντας το κοινωνικό στίγμα του ρεμπέτικου.
3. Το Τέλος και η Τραγική Μοίρα
Η κοινή πορεία της αυθεντικής Τετράδας κράτησε λίγα χρόνια (μέχρι το 1936-1937), καθώς η δικτατορία του Μεταξά επέβαλε σκληρή λογοκρισία, κλείνοντας τους τεκέδες και απαγορεύοντας τα «χασικλίδικα» τραγούδια. Η προσωπική ζωή των μελών της είχε δραματικές ανατροπές:
• Ανέστης Δελιάς: Η πιο τραγική φιγούρα. Κυνηγημένος από τη δικτατορία, εξορίστηκε στην Ίο, όπου εθίστηκε βαριά στην ηρωίνη. Πέθανε κατά τη διάρκεια της Κατοχής, το 1941, σε ηλικία μόλις 29 ετών, παγωμένος σε ένα πεζοδρόμιο της Αθήνας, κρατώντας το μπουζούκι του.
• Γιώργος Μπάτης: Αρνήθηκε πεισματικά να προσαρμοστεί στη λογοκρισία και να αλλάξει τους στίχους του. Σταμάτησε να ηχογραφεί, άνοιξε ένα καφενείο-τεκέ στα Ταμπούρια και παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του (πέθανε το 1967) ένας ρομαντικός, αυθεντικός μάγκας του Πειραιά.
• Μάρκος Βαμβακάρης: Πέρασε χρόνια στην αφάνεια μεταπολεμικά λόγω προβλημάτων υγείας (παραμορφωτική αρθρίτιδα), για να γνωρίσει τελικά μια τεράστια αναγέννηση τη δεκαετία του 1960 χάρη στον Βασίλη Τσιτσάνη και τον Γρηγόρη Μπιθικώτση. Πέθανε το 1972, αναγνωρισμένος πλέον από όλη την Ελλάδα.
• Στράτος Παγιουμτζής: Συνέχισε να τραγουδάει για δεκαετίες, αφήνοντας πίσω του εκατοντάδες ηχογραφήσεις με όλους τους μεγάλους συνθέτες (Τσιτσάνη, Χιώτη κ.ά.). Πέθανε το 1971 πάνω στο πάλκο, κατά τη διάρκεια εμφάνισής του στη Νέα Υόρκη, όπου είχε πάει για να τραγουδήσει στους ομογενείς.

